Nowa.Moda
Nauka

Osady jeziora Aranji Nur pokazują cztery fazy zmian wilgotności

Zapis z jeziora Aranji Nur w północno-wschodnich Chinach sięga około 14,3 tys. lat wstecz. Po wilgotniejszym okresie, który trwał od około 9,2 do 4,8 tys. lat temu, dostępność wilgoci w badanym regionie zaczęła stopniowo maleć.

Niewielkie jezioro w otwartej niecce, otoczone stepowymi trawami i piaszczystymi wydmami — ilustracja
Ilustracja poglądowa jeziora Aranji Nur na skraju stepu Hulunbuir. Z dna jeziora pobrano rdzenie osadów wykorzystane w rekonstrukcji.

Pył stanowił średnio około 82 proc. osadu z dna jeziora, ale to udział piasku szczególnie wyraźnie zmieniał się między warstwami. Zespół Yi Huanga zestawił pomiary wielkości ziaren z innymi zapisami dawnych warunków w regionie. Wyniki ukazały się 19 listopada 2026 r. w PLOS ONE (DOI: 10.1371/journal.pone.0363067).

Aranji Nur to płytkie, bezodpływowe jezioro na południowo-zachodnim skraju stepu Hulunbuir w Mongolii Wewnętrznej. W lutym 2024 r. badacze pobrali pięć rdzeni w pobliżu środka jeziora, gdzie woda miała 1,6 m głębokości. Z odcinków dwóch rdzeni złożyli ciągły profil osadów długości 5,94 m. Pobrali z niego co 2 cm łącznie 298 próbek, a wielkość ziaren zmierzyli metodą dyfrakcji laserowej.

Kiedy było sucho, a kiedy wilgotniej

W najstarszych warstwach, z okresu od około 14,3 do 9,2 tys. lat temu, udział piasku był stosunkowo duży i często się zmieniał. Według rekonstrukcji w okolicy jeziora panowały wtedy względnie suche warunki. W następnej, wilgotniejszej fazie, między około 9,2 a 4,8 tys. lat temu, piasku było mniej, a jego udział zmieniał się w mniejszym stopniu.

Między około 4,8 a 1,5 tys. lat temu dostępność wilgoci stopniowo malała, ale udział piasku pozostawał niski. Wyraźniej zmieniały się proporcje pyłu i iłu. Dopiero w warstwach z ostatnich około 1,5 tys. lat piasku znów nieco przybyło, z kilkoma krótkotrwałymi skokami jego udziału. Ten ostatni etap autorzy opisują jako fazę ponownego wysychania.

Model wieku warstw oparto na datowaniu radiowęglowym sześciu próbek materii organicznej z osadu oraz dwóch próbek kości ryb. Jeśli badany materiał zawierał starszy węgiel, wiek osadu mógł zostać zawyżony. Autorzy nie dysponowali niezależną poprawką na ten efekt.

Więcej piasku nie musi oznaczać mniej deszczu

Aranji Nur nie ma stałych dopływów, ale materiał z otoczenia mógł docierać do jeziora zarówno z wiatrem, jak i z wodą spływającą po deszczu lub roztopach. Na lodzie pobliskiego jeziora Hulun znaleziono nawiane ziarna wielkości piasku. W osadach z Aranji Nur grubego piasku było jednak niewiele. Zdaniem autorów sugeruje to, że do miejsca, z którego pobrano rdzenie, bezpośrednio z wiatrem trafiało niewiele takich ziaren.

Na skład osadów wpływały także roślinność wokół jeziora i ilość luźnego materiału, który mógł trafić do wody. Dlatego w interpretacji pomagają inne ślady zmian w okolicy. W zapisie pyłkowym jeziora Hulun zmiany roślinności odpowiadały zmianom opadów, a dawne gleby zachowane wśród wydm Hulunbuir wskazują na okresy, gdy podłoże było stabilniejsze. Na tle takich danych uziarnienie osadu pomaga rozpoznać, kiedy wilgoci było więcej lub mniej, ale nie daje bezpośredniego odczytu dawnych sum opadów.

Skąd docierała wilgoć

Jezioro leży blisko północnej granicy zasięgu letniego monsunu wschodnioazjatyckiego, który niesie wilgotne powietrze na północ. Z pomiarów na czterech stacjach na stepie Hulunbuir wynika, że w latach 1960–2017 na lato przypadało około 71 proc. rocznych opadów. Wilgoć może jednak docierać do wnętrza Azji także inną drogą: z wiatrami zachodnimi znad położonych dalej na zachód obszarów Eurazji.

Zapisy z jezior i nacieków jaskiniowych na obszarach pod silnym wpływem monsunu wskazują, że we wczesnym i środkowym holocenie jego większej aktywności zwykle towarzyszyły wilgotniejsze warunki. Nie wszędzie tak było. W części obszarów w głębi Azji, kształtowanych przez wiatry zachodnie, zmiany dostępności wilgoci zachodziły w innym czasie, a niekiedy przebiegały w przeciwnym kierunku.

Na tym tle zespół Huanga wiąże wilgotniejszą fazę w okolicy Aranji Nur z silniejszym wpływem letniego monsunu. Wiatry zachodnie mogły wówczas dostarczać dodatkową wilgoć. Z porównania zapisów nie wynika jednak, ile wilgoci dostarczał każdy z tych układów.

Późniejsze wysychanie zbiegło się z osłabieniem wpływu monsunu oraz ze zmianami położenia zachodniego prądu strumieniowego. Przesunięcia tego prądu mogły ograniczyć transport wilgoci do badanego regionu. Jego położenie może też wpływać na to, którędy nad północnymi Chinami przebiega pas letnich opadów monsunowych.