Nowa.Moda
Nauka

Fontanny lawy: eksperymenty i modele wskazują na rolę przegrzania magmy

W eksperymentach silne przegrzanie magmy opóźniło początek krystalizacji o ponad osiem godzin. Po uwzględnieniu tego efektu w modelach badacze uzyskali scenariusz szybszego wznoszenia magmy, który może sprzyjać powstawaniu fontann lawy.

Strugi rozżarzonej lawy unoszą się nad otworem wulkanicznym w ciemnym, skalistym terenie — ilustracja
Poglądowa ilustracja fontanny lawy, w której uchodzące gazy wyrzucają stopioną skałę ponad otwór wulkaniczny.

Międzynarodowy zespół kierowany przez Uniwersytet w Manchesterze badał materiał z erupcji Tajogaite na hiszpańskiej La Palmie w 2021 r. W laboratorium odtwarzał warunki panujące pod ziemią, kontrolując temperaturę i ciśnienie. Jak relacjonuje ScienceDaily, praca ukazała się w „Nature Communications” i łączy eksperymenty nad powstawaniem kryształów z komputerowym modelowaniem ruchu magmy.

Co łączy kryształy z fontanną lawy

Między wcześniejszym ogrzaniem magmy a fontanną na powierzchni jest kilka etapów. Ważnym parametrem jest lepkość, czyli opór, jaki materiał stawia przepływowi. Wraz z przybywaniem kryształów magma na ogół staje się bardziej lepka. Wpływa to zarówno na prędkość jej wznoszenia, jak i na sposób uwalniania zawartych w niej gazów.

Badacze wprowadzili do modeli zmierzone opóźnienia krystalizacji. W scenariuszu po silnym przegrzaniu magma dłużej zachowywała względną płynność, napotykała mniejszy opór przepływu i mogła szybciej przemieszczać się ku powierzchni. To warunki sprzyjające fontannom lawy: uciekające gazy wulkaniczne wyrzucają wtedy stopioną skałę wysoko ponad otwór, z którego wydobywa się lawa.

Odmienny przebieg miała symulowana droga magmy, w której kryształy zaczynały powstawać wcześniej. Rosnąca lepkość spowalniała jej wznoszenie, a gazy zyskiwały więcej czasu na ucieczkę. Taki scenariusz sprzyjał erupcji efuzywnej, czyli wylewnej — z lawą wypływającą na powierzchnię zamiast wyrzucaną wysoko w powietrze.

Co przegrzanie zmienia w magmie

Żeby zrozumieć źródło tej różnicy, trzeba odróżnić zwykłe stygnięcie od skutków wcześniejszego przegrzania. Magma to znajdująca się pod powierzchnią mieszanina stopionej skały, gazów i niekiedy stałych kryształów; po wydostaniu się na zewnątrz jest nazywana lawą. Przegrzanie oznacza tutaj osiągnięcie temperatur wyższych od tych, przy których kryształy pozostają stabilne.

Po silnym ogrzaniu magma może stygnąć, a mimo to długo nie tworzyć nowych kryształów. Ogrzewanie może pozostawić bardziej jednorodny stop, mniej sprzyjający krystalizacji, a zarazem rozpuścić mikroskopijne zalążki kryształów. Powierzchnie tych drobin ułatwiają narastanie kolejnych kryształów; ich utrata, razem ze zmianą struktury materiału, pomaga wyjaśnić dłuższe utrzymywanie względnej płynności magmy.

Jak zmierzono opóźnienie

Żeby porównać czas pojawienia się kryształów po różnym ogrzewaniu, połączono obserwacje na bieżąco z dłuższymi doświadczeniami. Tę drugą część badań wykonano w Pradze, poza układem obrazowania w czasie rzeczywistym.

Obserwowanie krystalizacji wymagało zachowania warunków wulkanicznych także podczas obrazowania. W Diamond Light Source zapewniało to specjalne naczynie ciśnieniowe przepuszczające promieniowanie rentgenowskie. Dzięki niemu można było użyć synchrotronowej mikrotomografii rentgenowskiej do śledzenia wnętrza próbki w trzech wymiarach bez jej rozcinania, przy kontrolowanej temperaturze i ciśnieniu.

Porównanie pokazało wyraźną różnicę: bez przegrzania kryształy zaczynały pojawiać się po około 20 minutach, natomiast silne przegrzanie odsuwało początek krystalizacji o ponad osiem godzin. To wynik pomiarów laboratoryjnych. Związek tak długiej zwłoki z fontannami lawy jest kolejnym etapem pracy — wnioskiem z modeli wykorzystujących dane z eksperymentów, nie bezpośrednią obserwacją erupcji.

Dodatkowy parametr, nie gotowa prognoza

W odniesieniu do samej erupcji Tajogaite badacze mówią o możliwości wcześniejszego przegrzania magmy, nie o pewniku. Wynik nie oznacza też, że sama temperatura rozstrzyga o przebiegu erupcji. To dodatkowy mechanizm, a nie wyjaśnienie zastępujące pozostałe czynniki kształtujące aktywność wulkaniczną.

Znaczenie tego procesu widać przy porównaniu wulkanów o pozornie podobnym składzie magmy i warunkach gazowych, lecz różnym przebiegu erupcji. Wcześniejsze ogrzewanie może być jednym z wyjaśnień tej rozbieżności. Współautorka pracy, wulkanolożka Margherita Polacci z Uniwersytetu w Manchesterze, podkreśla, że obecne modele zagrożeń zwykle koncentrują się na składzie chemicznym magmy, zawartości gazów i zmianach ciśnienia.

Podczas monitorowania wulkanów naukowcy obserwują m.in. trzęsienia ziemi, deformacje gruntu i emisje gazów. Zdaniem zespołu uwzględnienie historii cieplnej magmy oraz tempa krystalizacji mogłoby w przyszłości pomóc w interpretacji takich sygnałów. Chodzi o lepszą ocenę, czy wznosząca się magma ma warunki do wytworzenia fontann lawy, czy raczej do spokojniejszego wypływu na powierzchnię.