Archeolodzy dotarli do pierwotnej posadzki katedry w Starej Dongoli
Sudańsko-polski zespół po raz pierwszy dotarł do pierwotnej posadzki Wielkiego Kościoła Jezusa w Starej Dongoli. Odsłonięty fragment znajduje się w klatce schodowej monumentalnej budowli, uznawanej za prawdopodobnie największą katedrę średniowiecznej Nubii.
Badania prowadzi ekspedycja Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, kierowana przez prof. Artura Obłuskiego. Pracuje w Starej Dongoli, dawnej stolicy chrześcijańskiego królestwa Makurii. Na budowlę identyfikowaną jako Wielki Kościół Jezusa archeolodzy natrafili w 2021 roku; najnowszy komunikat UW opisuje kolejne odsłonięte części świątyni.
Posadzka pod zachowanymi murami
Do pierwotnej podłogi udało się zejść tylko w klatce schodowej prowadzącej do wnętrza świątyni. Nie jest to więc odsłonięcie posadzki całego kościoła, lecz pierwszego jej fragmentu. Wśród najnowszych odkryć są także przypory apsydy — elementy konstrukcyjne wzmacniające tę część budowli. Znaleziska pomagają badaczom odtwarzać nie tylko plan świątyni, ale również jej rozwiązania techniczne.
Największą trudność stanowi przy tym dobry stan zachowania zabytku. Niektóre mury klatki schodowej wciąż mają około 11 metrów wysokości. Aby dotrzeć do podłogi, trzeba więc prowadzić bardzo głębokie wykopy, wymagające — jak wyjaśnia Obłuski — innych środków niż zazwyczaj. Dotąd przebadano jedynie niewielką część kościoła.
Według obecnych ustaleń budowla miała 47 metrów szerokości i około 57 metrów długości. Jej wysokość Obłuski ostrożnie szacuje na 21 metrów. Ta ostatnia liczba dotyczy pierwotnej skali świątyni, a nie wysokości murów zachowanych do dzisiaj.
Co mówią tynki i malowidła
Inną skalę badań pokazują inskrypcje: ich greckie litery mają około pół centymetra wysokości. Zachowały się na drobnych kawałkach tynku znalezionych w zasypie mniejszego kościoła. Dr Agata Deptuła z CAŚ UW, epigraficzka ekspedycji, czyli specjalistka od dawnych napisów, zwraca uwagę na staranne pismo książkowe.
Odczytanie tych urywków poszerza znany ze Starej Dongoli zbiór tekstów modlitewnych. Deptuła rozpoznaje w nich biblijne kantyki, nazywane też odami — modlitewne pieśni dodawane do psałterza — w tym fragment modlitwy Anny, matki proroka Samuela ze Starego Testamentu. Jak podkreśla badaczka, wcześniej znano stąd przede wszystkim psalmy; fragmenty biblijnych ód są nowością.
W otoczeniu katedry badacze rozpoznali co najmniej dwie dobudowane świątynie. Starszym odkryciem jest kościół związany z królem Dawidem z XIII wieku, odkryty w 2023 roku od strony północnej. Nowo rozpoznany kościół znajdował się natomiast na piętrze przylegającego budynku; jego ściany zachowały się do wysokości około metra.
Dekoracje malarskie występują we wszystkich trzech budowlach, ale porównywanie ich wymaga uwzględnienia stanu zachowania. W nowo odkrytym kościele na piętrze niewiele malowideł pozostało na murach, za to — według Obłuskiego — fragmenty malowanych tynków wypełniają sześć wielkich regałów. Inaczej jest w kościele związanym z Dawidem: jak zaznacza badacz, tam dekoracje przetrwały na ścianach znacznie lepiej.
Nowe pytania o dawną katedrę
Identyfikacja Wielkiego Kościoła Jezusa jako katedry każe wrócić do wcześniejszego obrazu miasta. Dotychczas tę funkcję przypisywano innemu kościołowi, położonemu poza murami Starej Dongoli. Obłuski przewiduje, że trzeba będzie zrewidować ten pogląd i ponownie rozważyć, jaką rolę pełniła tamta budowla.
Zdaniem kierownika ekspedycji Wielki Kościół Jezusa mógł mieć znaczenie szersze niż pojedyncza miejska świątynia. Badacz uważa go za kandydata na budowlę, która wyznaczała wzorce planowania przestrzeni i rozwiązań technicznych w Nubii, być może także w tej części Afryki. W tej interpretacji o znaczeniu kościoła decydowałyby więc nie tylko jego rozmiary, lecz także wpływ na sposób projektowania innych budowli.
Historia miasta i plan kolejnych wykopalisk
Wykopaliska wpisują się w projekt Afropolis Tungul, prowadzony przez prof. Obłuskiego i finansowany przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych (ERC) w programie Horizon Europe. Jego celem jest odtworzenie historii Starej Dongoli, nazywanej także Tungul, od IV do XV wieku. Oprócz rozwoju zabudowy badacze analizują środowisko, gospodarkę i życie społeczne dawnej stolicy. Odkrycia w kościele są zatem częścią badań nad całym miastem.
Mieszkańcy mają w projekcie rolę szerszą niż odbiorcy działań edukacyjnych: z ich inicjatywy powstało stowarzyszenie wspierające opiekę nad stanowiskiem. Z kolei szkolenia o dziedzictwie Dongoli i jego ochronie przygotowują część uczestników do przekazywania wiedzy dalej. Obie formy zaangażowania uzupełniają wspólne badania polskich archeologów, lokalnej społeczności i sudańskiej National Corporation for Antiquities and Museums (NCAM).
W kolejnym sezonie prof. Obłuski chciałby ostatecznie ustalić wielkość kościoła. Zespół planuje dalsze odkopywanie monumentalnej budowli.
